Vergewing- die selfsugtigste ding wat jy ooit kan doen

© Jorgan Harris. jorganharris.co.za

1. Om mee te begin

Hoekom is dit so moeilik om te vergewe? Hoekom is dit vir ons so moeilik om net te laat gaan? Hoekom laat ons toe dat hierdie wroeging ons vir jare na ʼn gebeurtenis nog aan die hakskeen byt?

Dit is omdat ons onder hierdie wanopvatting leef dat jy die ander een ʼn guns doen deur hom of haar te vergewe. Jy leef onder die wanopvatting dat jy dink jy is in die magsposisie deur die ander persoon nie te vergewe nie. Jy voel dat jou sin vir wat reg is of wat regverdig is, aangetas is. Jy voel dat jy die reg het om terug seer te maak, om terug te slaan – die sogenaamde lex talonis (die reg van vergelding). Om terug te slaan en te haat is die manier om van seerkry te genees.

Daar is ook die ander siening om die minste te wees en bloot net te vergewe en te laat gaan. Deur bloot net te vergewe, maak jy ʼn skuif met jou verstand in jou rasionele gedagtes, maar jou gevoelens wat geen redelikheid ken nie, gaan ongenaakbaar net nie weg nie en jy is steeds seer. Vergewing is nie so eenvoudig as om iets net agter jou te sit, die persoon vry te maak en dit net te laat gaan nie.

Vergewing is egter die selfsugtigste ding wat jy ooit kan doen. Hierdie diepsinnige woorde is nie my woorde nie. Sover ek kon vasstel, is dit die woorde van ʼn kardioloog, Dr. Dean Ornish.

As jy nie kan vergewe nie, is jy die een wat jouself die seerste maak Jy is die een wat sukkel met al die negatiewe gedagtes, die pyn, die woede, die bitterheid, die skande, die seer, die skuldgevoelens, die verwyt, sielkundige probleme en latere mediese probleme. Jy is die een wat nou soos ʼn slagoffer voel. Haat plaas eintlik iemand anders in beheer van jou lewe, aangesien daardie persoon jou gevoelens “veroorsaak”. Om net te laat gaan plaas ongelukkig ook daardie persoon in beheer van jou lewe, aangesien jy nog woede mag ervaar.

Die ironie hiervan is dat jy glo dat daardie persoon in beheer van jou lewe of gevoelens is. Die meeste van die mense vir wie jy kwaad is, weet nie eens dat jy vir hulle kwaad is nie. Hulle weet nie eens hulle het jou seer gemaak nie. Hulle het gedoen wat hulle gedink het goed is. Hulle het waarskynlik op hulle eie pyn en sin vir oorlewing gereageer.

Confucius het eens gesê: “As jy jou lewe toewy aan die soeke na wraak, grawe eers twee grafte.”

Vergewing is ʼn keuse. Dit is nie ʼn ding wat jy net laat gaan nie. Dit gaan ook nie daaroor of die ander persoon jou vergewing “werd” is nie. Dit gaan primêr om beheer terug te neem en om veral jouself vry te maak.

Maar steeds sit jy met die twee grafte. Dit is moontlik om die ander persoon te begrawe, maar in watter mate trek jy jouself ook in die graf in saam met daardie ander persoon?

2. Wat ons glo

Ons het groot geword met die wanopvatting dat vergewing ʼn enkele daad is om te sê: “ek vergewe jou”- dat alles dan verby is en jy nie kwaad mag voel nie.

Jy het geleer:

  • om nie ʼn oog met ʼn oog of ʼn tand met ʼn tand te vergeld nie (Matt 5:38);
  • dat jy ʼn dankbaarheidslewe moet lei. Jesus het sy lewe vir ons gegee deur onvoorwaardelik vir ons aan die kruis te sterf ter wille van ons lewe sonder om kwaad te word of om te kla;
  • om ook die ander wang te draai;
  • om nie kwaad te word of om wraak te neem nie, want die wraak kom God toe;
  • teenoor jou aard en natuur, moet jy liefdevol genadiglik en fatsoenlik reageer;
  • dat God jou onvoorwaardelik vergewe en net so moet jy jou medemens onvoorwaardelik vergewe. As jy mense nie onvoorwaardelik vergewe nie, sal God jou nie vergewe nie (Matt 6: 14 – 15 en Markus 11: 25 – 26);
  • die Bybel is vol verhale waar vergewing so eenvoudig lyk. Esau vergewe Jakob se verraad (Gen 33), Josef vergewe sy broers (Gen 45 en 50), die verlore seun se pa neem hom onvoorwaardelik terug (Luk 15). Paulus maan die gemeente van Korinthe om te vergewe (2 Kor 2), Hosea vergewe herhaaldelik sy vrou se verwerping en ontrouheid, Paulus maan om ander te verdra ongeag wat hulle aan jou doen en maan hulle om te vergewe soos God hulle vergewe. Die grootste voorbeeld is waar Jesus sy vervolging, aanranding en viktimisasie aanvaar het (1 Petrus 2). Selfs aan die kruis, vergewe Jesus sy moordenaars (Lukas 23:24).

Die boodskap wat ons hier kry, is dat as jy nie kan vergewe nie verdien jy ook nie om vergewe te word nie.

3. Die pyn van hierdie oortuiginge

Wanneer vergewing die feit dat jy kwaad is ontken en jy optree asof dit nooit gebeur het nie, asof dit nooit seer gemaak het nie, maak asof alles vergete is, moet jy dit nie vertrou nie. Dit is nie vergewing nie. Dit is ʼn fantasie.

Sulke denke kan lei tot sielkundige gevolge. Dit kan lei tot versteurde interpersoonlike verhoudinge, bitterheid, haat, spyt, alkoholisme, slaaploosheid, verwyt, ʼn swak selfbeeld, hulpeloosheid, wantroue en verhoudingsprobleme. Dit kan lei tot stres vir die feit om weer seer te kry of om weer verneder te word. Dit lei op die ou einde tot angs en depressie.

Navorsing toon dat woede en die gepaardgaande bitterheid en verkwaliking die nommer een oorsaak van uitbranding is.

Hierdie gevoelens kan weer skuldgevoelens veroorsaak. Skuldgevoelens is seker een van die mees destruktiewe van alle menslike emosies en hoeveel van die mense wat in my spreekkamer kom sit se probleme kan terug herlei word na skuldgevoelens. So bou skuldgevoelens ook op vrees en die vrees vir die hel, is die grootste vrees met daar maar kan wees. En so teer skuldgevoelens eintlik maar op vrees.

Moord is die uiterste mislukking om ʼn ander te vergewe en selfdood is die uiterste mislukking om jouself te vergewe.

Jou kognitiewe funksionering en selfs jou geheue mag deur woede aangetas word. Mense met ʼn onderdrukte woede vertel gereeld vir my dat hulle sukkel met konsentrasie en geheue. Dit is asof daardie ou woede hulle steeds bybly al het hulle hulself oortuig dat hulle nie meer kwaad is nie. Steeds bly jou gedagtes onbewustelik gevoer na daardie woede, selfs sonder dat jy dit besef, neem dit jou aandag slegs op ʼn bewustelike vlak weg van daardie woede.

Hierdie denke kan ook fisiese siektes tot gevolg hê soos die onderdrukking van jou immuunstelsel met die gevolg van byvoorbeeld kolitis en arteritis. Jy mag hoë bloeddruk ontwikkel (wat is dit wat jou bloed laat kook?) en ook hartsiektes. Jou hart is die setel van jou emosies en hartseer kan inderdaad lei tot hart-seer.  ʼn Seer hart en dus ʼn stukkende hart. Letterlik. Onderdrukte woede onderdruk ook jou immuunstelsel en mag op die ou einde selfs tot kanker lei. Kanker kan veroorsaak word deur jou liggaam se verminderde immuniteit, selfbeserende gewoontes, jou stelsel wat homself aanval, of watter redes ookal kanker veroorsaak word as gevolg van onderdrukte gevoelens. As dit soos ʼn kanker aan jou vreet.

Jou seerkry maak jou kwaad en die kwaad maak jou seer. Die seer maak jou nog kwater en hierdie kwaad maak jou nog seerder en so gaan hierdie eindelose sirkel net aan en aan.

4. Herbevestig jou menswees

Kom ons halt eers hier.

Is dit volhoubaar om aan die denke en oortuiginge vas te hou waarmee ons grootgemaak is? Is dit moontlik om net te vergewe en aan te gaan? Is dit moontlik om jou gevoel van vergelding net te laat gaan? Is dit moontlik om nie seer te kry nie? Is dit verkeerd om kwaad te voel? Is dit reg om jou eie gevoelens te onderdruk ter wille van vergewing?

Om kwaad te wees is deel van ons natuur. Jy voel ʼn bedreiging en jy kan maar dink hieroor soos jy wil. Daar vind egter ʼn biologiese reaksie plaas. Jy beleef ʼn oplewing van adrenaline wat jou in staat stel om te veg of te vlug. Hierdie adrenaline gaan net nie weg nie. In die oertyd kon jy iemand met ʼn stok of ʼn klip oor die kop slaan en die gevaar of woede is verby, of jy kon weg hardloop tot jy uit die gevaar is. Maar vandag kan jy dit nie doen nie. Jy kan nie jou bankbestuurder oor die kop slaan of vir die Ontvanger weghardloop nie. Jy moet dit hanteer. Al kook die adrenaline nogsteeds, moet jy dit hanteer.

Kom ons gaan kyk weer na die opvattings waarmee ons groot gemaak is.

Oorweeg steeds die volgende gedagtes:

  • Is vergewing regtig so maklik as om net vry te spreek en te laat gaan? Ek en jy is nie God of Jesus nie. Ons is net mense met menslike emosies wat kwaad word en seer kry. Mag ons nie kwaad word nie en soos Jesus aan die kruis net ons oortreders vergewe?
  • Selfs Jesus het eendag kwaad geword en stoele en tafels in die tempel omgesmyt.
  • Het jy geen reg tot selftrots nie? Jy is dan uniek geskape met niemand wat selfs dieselfde vinger-afdruk as jy het nie. Meeste mense kan doen dit wat jy doen, maar niemand kan iets doen soos jy dit doen nie.
  • Matt 22: 37 sê vir ons dat jy die Here jou God lief moet hê met jou hele hart, jou hele siel en jou hele verstand en die tweede wat hiermee gelyk staan is jou naaste soos jouself. Ons dink dat ons God eerste moet liefhê, dan ons naaste en laastens onsself. Ons vergeet die woordjie “soos”. Die woordjie “soos” in die oorspronklike Grieks is die woord homoios. Hierdie woord impliseer dat jy jouself eerste lief moet hê voordat jy jou naaste en daarom God lief kan hê. Nie selfliefde op ʼn egoïstiese manier nie, maar ware selfliefde in die sin van jou waardeskatting van jou doel op aarde.
  • Is jy nie geskape met alles wat nodig is om jou doel hier op aarde te bereik nie? Jy is geskape met alles wat nodig is om dit te doen. Jy het al die talente ontvang vir jou doel op aarde. Soms is dit net onder die maatemmer versteek.
  • Is jy ʼn slagoffer en nie ʼn oorwinnaar nie? Die grootste les wat jy in hierdie lewe ooit kan leer is dat jy nie ʼn slagoffer is nie, maar dat jy ʼn oorwinnaar is, meer as ʼn oorwinnaar, omdat jy altyd keuses het. Jy het altyd keuses. As jy voel jy het nie ʼn keuse nie, is dit omdat jy nie genoeg in jouself glo om te glo dat jy ʼn oorwinnaar is en dat jy net kreatief kan wees om meer keuses te genereer nie.
  • Moet jy regtig net dankbaar wees vir alles wat jy ontvang het? Of het jy ʼn verpligting om dit wat jy ontvang het te gebruik vir dit watookal jou doel in hierdie lewe is?
  • Besef jy hoe belangrik jy regtig is? God se Raadsplan sluit jou in. Hierdie Plan kan nie tot vervulling kom sonder jou nie.
  • Moet jy ook die ander wang draai, gesien in die lig van hierdie konteks? Matt. 5: 38 sê: “as iemand jou op die regter wang slaan, draai ook die ander wang na hom toe”. Wees die minste, sagmoedig en sonder trots. Ek moet my predikant-pa bedank vir die volgende insig: wanneer iemand jou op die regterwang slaan, moet daardie persoon (as ons aanneem dat mense normaalweg regshandig is) jou dus met ʼn rughand slaan (ʼn back hand). Vir ʼn Jood was dit ʼn groot vernedering. Draai dus die ander wang en laat die persoon jou ordentlik slaan. Die Bybel vertel jou egter nie wat jy dan met daardie persoon doen nie…
  • Jy weet jy moet vergewe, maar word daar vir jou vertel hoe vergewing werk? Kan jy bloot net vergewe en jou emosies ontken soos wat ons geleer is om te doen?
  • Om onvoorwaardelik te vergewe, is wat die Bybel van ons verwag. Dit is moontlik as ons sekere prosesse deurgaan.
  • Of dalk is daar juis voorbeelde in die Bybel van hierdie prosesse. Ook vir Bybelse figure was dit nie moontlik om net hulle woede te onderdruk nie. Jesus het tafels en stoele in die tempel omgegooi, Job het sy geboortedag vervloek en Moses het die tien gebooie stukkend gegooi uit woede en frustrasie.
  • Hierna was Moses vir sy wandade gestraf. Net omdat hy die wandaad gepleeg het, sou hy nooit die beloofde land binne gegaan het nie. Dit was sy straf. Met Jesus se verheerliking op die berg, was Moses, selfs na sy dood, in die beloofde land. God vergewe ons… selfs na die dood.

5. Die proses van vergewing

Nou sit ons hier met ʼn interessante dilemma. Jy mag kwaad wees. Jy mag trots wees. Jy mag voel dat jy geskaad is. Jy mag wraak neem. Jy mag, want jy mag selftrots voel, maar jy mag steeds nie jou medemens skade aandoen nie. Jy wil skade aanrig. Jy wil doen wat jy wil doen en jy wil sê wat jy wil sê. Jy wil dit uit jou sisteem uit kry, maar het die ander persoon nodig om dit regtig te hoor, of het jy nodig om jouself te hoor? As die ander persoon dit hoor gaan dit nie noodwendig jou gevoelens verander nie, veral nie as die ander persoon gronde vind om hom of haarself te verdedig op grond van sy of haar eie positiewe intensies nie.

Vergewing is dus ʼn proses en nie net ʼn “oomblik” nie.

Daarom is die proses van vergewing die volgende:

5.1 Gee erkenning aan jou gevoelens

Gee vir jouself erkenning oor hoe jy voel. Erken dat jy seergemaak is, dat jy seer gekry het, dat jou sin vir self seer gekry het, selfs dat jy minder van jouself dink. Erken ook aan jouself dat jy die reg het om te voel soos jy voel. Erken teenoor jouself dat jou menswees en regte aangetas voel. Erken veral teenoor jouself dat jy kwaad is en dat jy die reg het om kwaad te wees. Selfs al voel jy dat jy deur die wêreld en selfs deur God te na gekom is. Jy mag selfs vir God kwaad voel soos Job, sonder om bang te wees dat ʼn ongenaakbare God jou hiervoor vir ewig sal straf. Ek glo God verstaan jou woede – ook teenoor Hom.

Dis belangrik om te weet dat jy belangrik is, dat jou gevoelens tel en dat jy die reg het om kwaad te wees. Jy is in God se Universele Plan net so belangrik soos enige iemand anders en jy is deel van die vervulling van hierdie plan.

Erken ook aan jouself dat jy swak voel. Erken teenoor jouself dat jy seer het, dat jy behoeftes het, dat jy kwesbaar, afhanklik voel en ook bang voel.

5.2 Druk jou gevoelens duidelik uit

Jy het nie noodwendig die behoefte om die ander persoon te laat hoor hoe jy voel nie, as om te ventileer hoe jy voel nie.

Erken teenoor jouself dat jy befoeterd voel.

  • Skryf vir hierdie persoon ʼn brief waarin jy sê hoe jy voel. Jy mag alles sê wat jy wil, met vloekwoorde wat van die bladsy afgly. Jy het egter nie nodig om hierdie brief vir die persoon te gee nie. Jy het nie ʼn verskoning nodig nie. Jy moet dit net uit jou sisteem kry en betekenis hieruit kry. Die ander party se verskoning (as jy dit ooit gaan kry en as dit betekenisvol is aangesien daardie persoon hom of haarself net gaan verdedig met sy of haar eie positiewe intensies) mag jou heelwaarskynlik net tydelik indien enigsins beter laat voel. Daar is egter geen dieper betekenis vir jou daarin nie.
  • Jy mag in jou verbeelding vir hierdie persoon sê watookal jy wil. Vertel hierdie persoon in geen onsekere terme hoe jy dink en hoe jy voel en onthou dat vloek een van die beste verligters van stres is, volgens Mark Twain.
  • Erken net teenoor jouself dat jy kwaad is en dat jou gevoel van dit wat vir jou reg is, aangetas is op watter manier ookal. Jy kan jou kussing aanrand in die fantasie dat dit die ander persoon is, of wat jy ookal wil doen om van jou woede ontslae te raak. Jy kan daardie persoon se foto in jou agterplaas kan opsit en dit met leë bierbottels kan gooi totdat jy die persoon se gesig vir ewig geskend het?
  • Maar erken ook teenoor jouself dat jy swak voel, dat jy weerloos voel. Erken dat jy geskok voel, teruggeruk tot die kern van jou weerlose menswees.
  • Jy kan steeds daardie persoon aan die pen laat ry en voor die hof daag om te keer dat dit met ander mense gebeur. Dit beteken egter nie noodwendig dat jy vergewe het nie.

5.3 Besef jou kwessies

Besef ook jou eie kwessies en hoe jy daaruit kan groei. Hoekom ontstel dit jou so? Voel jy te na gekom? Voel jy soos ʼn slagoffer? Voel jy dat jy geskend is? Voel jy nie goed genoeg nie, of dat jou regte onderdruk is? Waar kom dit vandaan? Is dit dalk net ʼn refleksie op jou eie kwessies? Of is jy ʼn oorwinnaar en kan jy jouself losmaak van hierdie bande wat jou terug hou?

5.4 Dink nuut

Jy dink nuut wanneer jy besef dat jy nie ʼn slagoffer is nie, maar ʼn inherente oorlewer.

  • Nou kan jy besef dat jy in jouself veel sterker is as wat jy gedink het. Jy het altyd keuses. Jy kan kies om nie ʼn slagoffer te wees nie.
  • Jy kan ʼn onderskeid tref tussen die persoon en sy of haar gedrag. Die persoon se gedrag op daardie oomblik weerspieël nie noodwendig wie daardie persoon is nie. Daar is ʼn rede hoekom daardie persoon op daardie oomblik so opgetree het.
  • Jy wil dalk net nie hê dat dit weer gebeur nie. Daarin het jy geen waarborg nie. Wat gebeur het, mag weer gebeur. Jy is ʼn oorwinnaar en jy kan kies om anders te reageer en nie soos ʼn slagoffer te voel nie.
  • Alle gedrag het dus ʼn positiewe intensie en al was daardie persoon se gedrag negatief, was daar steeds ʼn positiewe intensie. Daardie persoon het self nie genoeg keuses tot sy of haar beskikking gehad om dalk meer konstruktief op te tree nie. Daardie persoon het nie ʼn intensie gehad om jou seer te maak nie. Hy of sy het hulle se eie pyn en het net probeer om hom of haarself te beskerm. Daardie persoon weet heel waarskynlik nie eens dat hy of sy jou seer gemaak het nie. Hierdie persoon is heel waarskynlik te geabsorbeerd in sy of haar eie probleme of kwessies.
  • Net soos jy, het hierdie persoon gedoen op daardie oomblik wat hulle gedoen het met dit wat hulle daardie oomblik tot hulle beskikking gehad het om te doen en niemand kan meer as dit verwag nie.
  • Om iemand anders te vergewe moet jy eers jouself vergewe. Vergewe jouself van skuldgevoelens en al jou gevoelens van magteloosheid. Net soos jy eers jouself lief moet hê voordat jy ander en God lief kan hê, moet jy ook eers jouself vergewe voordat jy ander en selfs God kan vergewe. Dis waar jy kan besef dat jy goed geskape is, met alles wat nodig is om jou unieke doel op aarde te vervul. Dis wanneer jy besef dat jy goed genoeg is. Dat jy uniek is. Dat jy spesiaal is en juis dit open jou vermoë om lief te hê. Om lief te hê is die allergrootste vermoë om in beheer te voel.

Vergewingsgesindheid is dalk juis die onvergeefbare!

Meer as dit alles is wanneer jy besef dat jy nie ʼn slagoffer is nie. Dat jy die jonger, minder ervare en dommer jy as wie jy nou is, kan vergewe en daardie jy hoef te veroordeel met die kennis en die insig wat jy vandag het nie. Jy weet van beter nou, omdat jy ouer en wyser is. Jy het juis hieruit gegroei as mens.

Ghandi het eenmaal gesê: “vergewing is die eienskap van die sterk mens. Die swak mens kan nie vergewe nie”.

5.5 Laat gaan

Dis wanneer jy kan laat gaan en die verlede in die verlede kan los. Dit is wanneer jy kan vergewe.

Eers hier kan jy sê: “ek vergewe jou”. Wanneer jy dit nou kan doen, kan jy jouself bevry van die boeie waarmee jy jouself vasgebind het. Nou laat jy jouself oop om betekenis en ʼn leergeleentheid hieruit te kry.

5.6 Kry betekenis

Dit is wanneer jy besef dat dit wat gebeur het selfs goed kan wees vir jou. Vra jouself wat jy hieruit kan leer, wat dit vir jou beteken en hoe kan dit jou help om ʼn beter mens te word.

Wat gebeur het is verby. Jy kan nou die jonger, minder ervare en oningeligte jy van die verlede vergewe en met die insig, kennis en wysheid wat jy vandag het nie, hoef jy die “ou jy” nie meer te oordeel nie. Wat ookal sal kom, sal kom en wat ookal is, is. Jy lewe net in die ‘hier en nou’ en dis al tyd wat bestaan. Die verlede is ʼn herinnering die toekoms ʼn fantasie. Die tyd waarin jy werklik LEWE, is nou!

Nou is dit vir jou moontlik om soos groot figure in die Bybel en ook soos Jesus te kan vergewe. Soos Jesus bid: “Hulle weet nie wat hulle doen nie” (Matt 6:12). Wanneer jy verby jou ego en pyn kyk en sien dat daar ʼn groei-geleentheid hierin vir jou is, is wanneer jy begin om te verstaan om te weet wat jy doen. Dis wanneer jy leer en besef dat elke ervaring in jou lewe ʼn leergeleentheid kan wees. Jy kan kies om soos ʼn slagoffer te voel, of jy kan kies om dit as ʼn leerervaring te sien.

Dit gaan tog alles oor bevryding. Dis wanneer jy besef dat jy altyd keuses het. Jy is vry vanweë jou keuses. Op hierdie punt hoef jy nie eens te sê: “ek vergewe jou” nie. Teen hierdie tyd het dit reeds vanself gebeur.

5.7 Spreek dit aan

Wanneer jy egter steeds met daardie persoon vir wie jy kwaad is, in ʼn verhou-ding staan, kan jy – nadat jy jou gevoelens uitgedruk het, jou eie kwessies aangespreek het, nuut gedink het, dit laat gaan het en betekenis gekry het- hierdie saak met die ander persoon aanspreek.

Jy kan nou rustig vir hierdie persoon vertel:

  • hoe sy of haar optrede jou laat voel het;
  • erken dat dit dalk jou eie kwessie mag wees;
  • dat jy dit laat gaan het;
  • wat dit vir jou beteken en wat dit vir julle verhouding mag beteken en;
  • watter groei dit vir julle verhouding mag beteken.

6. Om mee te eindig

Vergewing is inderdaad die selfsugtigste ding wat jy ooit kan doen. Nie net verlos jy jouself van allerlei negatiewe emosies nie, maar jy kan dit ook tot jou voordeel gebruik om eerlik kontak te maak met jou eie gevoelens van weerloosheid en dat jy net mens is. Wanneer jy dit besef, kan jy nou net groei en nog ʼn beter mens word.

Noudat jy jouself beter verstaan, kan jy ʼn beter mens word en jou bydrae soveel meer effektief lewer in jou belangrike aandeel in hierdie Universele Plan.

Dis wanneer jy jouself bevry van emosionele kwessies en fisiese siektes. Dis wanneer jy vry is. Werklik vry is.

Soos Dr. Dean Ornish sê: “Laat gaan net jou eie swaarkry”.

Besef hoe belangrik jy regtig is. Besef hoe swak en tog hoe sterk jy is. Jy het ʼn taak en ʼn opdrag in hierdie lewe en jy het alles ontvang om jou bydrae te maak om van betekenis te wees.

Kyk mooi na jouself. Doen die selfsugtigste ding ooit en wees lief vir jouself. Slegs dan kan jy ander mense help en jou verhoudings laat groei.

Jy is meer as ʼn oorwinnaar.

Dis hoe dit is om te vergewe.